Większość rodziców ma tendencję do porównywania postępów w rozwoju swojego dziecka z jego rówieśnikami. Tego rodzaju zestawienia nie są jednak miarodajne – każde dziecko rozwija się w swoim indywidualnym tempie, a różnice na tym polu zazwyczaj nie świadczą o żadnych zaburzeniach.
Zamiast więc porównywać swojego malucha z pociechą siostry czy sąsiadki, lepiej skorzystać z bardziej wiarygodnej metody oceny postępów dziecka. Czym jest siatka centylowa? Czym różni się siatka centylowa chłopców od siatki centylowej dziewczynki?
Czym jest siatka centylowa?
Siatka centylowa (skala centylowa) to jedna z najpopularniejszych metod, służących do obiektywnej oceny rozwoju fizycznego dziecka. Dziecko oceniane jest poprzez porównanie do danej populacji – najczęściej rówieśników z określonego kraju (informacje na temat dzieci pozyskiwane są z danych statystycznych). Jak korzystać z siatki centylowej? Parametr, który chcemy porównać, nanosimy na siatkę rozpiętą między dwiema osiami – poziomą i pionową, gdzie pierwsza określa wiek dziecka (w miesiącach lub latach), a druga porównywaną cechę. Jakie parametry rozwoju pozwala ocenić skala centylowa? Zazwyczaj porównujemy na niej wzrost i wagę dziecka, a w przypadku niemowlęcia także obwód główki. Rzadziej badane cechy to np. obwód ramienia, obwód klatki piersiowej czy BMI.
Na siatkę centylową naniesionych jest odgórnie siedem krzywych. Patrząc od góry, linie te są oznaczone następującymi liczbami (centylami): 97, 75, 50, 25, 10 i 3 – opisują one procent dzieci z danej populacji, u których porównywany parametr ma mniejszą wartość. Teraz musimy nanieść na siatkę centylową swoje dane: na osi poziomej zaznaczamy wiek naszego dziecka, na osi pionowej badany parametr, czyli np. wzrost lub wagę. Następnie z każdego punku wyprowadzamy linie proste, które przetną się na jednej z krzywych, przebiegających przez siatkę centylową. Punkt ich przecięcia to tzw. centyl. Jak odczytujemy wynik? Przykładowo: jeśli naniesiona przez nas dana lokuje się na 50-tym centylu, oznacza to, że u połowy dzieci z danej populacji porównywany parametr przyjmuje większe, a u połowy mniejsze wartości – nasze dziecko rozwija się podobnie do przeciętnego rówieśnika.
Skala centylowa – normy
Obszar rozpięty pomiędzy 3. a 97. centylem siatki centylowej uznajemy za normę, zaś wyniki powyżej 97. i poniżej 3. centyla odczytuje się jako niepokojące i wymagające konsultacji lekarza. Również w przypadku, kiedy wartości lokują się powyżej 90. lub poniżej 10. centyla, warto dla pewności zasięgnąć opinii specjalisty. Jeśli co jakiś czas będziemy wprowadzać aktualne pomiary swojego dziecka na siatkę centylową, otrzymamy tzw. krzywą jego rozwoju.
Zobacz też: Co to jest konflikt serologiczny?
Ideałem byłoby, gdyby krzywa ta utrzymywała się w okolicach jednego centyla – oznacza to, że dziecko rozwija się harmonijnie. Ważny jest także proporcjonalny przyrost wzrostu dziecka do jego wagi. Przykładowo: jeśli wzrost mieści się na 75. centylu, a waga na 10., to także informacja, że warto skonsultować się ze specjalistą. Skala centylowa nigdy bowiem nie „stawia diagnozy” – nie odpowie nam na pytanie, czy otrzymane wyniki są powodem do niepokoju czy też nie. Siatka centylowa zasugeruje co najwyżej, że warto zasięgnąć w tym względzie fachowej porady.
Siatka centylowa chłopców a siatka centylowa dziewczynki
Siatki centylowe są sporządzane osobno dla każdej płci, ponieważ inną wagę czy wzrost uznaje się za prawidłowe w przypadku chłopców, inne zaś w przypadku dziewczynek. Siatka centylowa chłopców pokazuje przykładowo, że przeciętny półroczny chłopiec waży ponad 8 kg i mierzy 69 cm (połowa jego rówieśników waży i mierzy więcej, a połowa mniej). Siatka centylowa dziewczynki pokazuje zaś, że w tym samym wieku waży ona przeciętnie 7,5 kg oraz mierzy 67 cm. Dysproporcje te nie są duże, ale im starsze dziecko, tym bardziej siatka centylowa chłopców różni się od siatki centylowej dziewczynki. Dla przykładu: przeciętny 16-latek waży 64 kg i mierzy 176 cm, podczas gdy jego rówieśniczka waży wówczas jedynie 56 kg i mierzy zaledwie 165 cm.
Wszystko to spowodowane jest faktem, że rozwój fizyczny chłopców przebiega inaczej i w innym tempie niż rozwój fizyczny dziewczynek. Oczywiście nie ma w tym względzie reguły, ale zazwyczaj chłopcy przychodzą na świat z większą masą urodzeniową niż dziewczynki, a dodatkowo w pierwszych miesiącach życia szybciej przybierają na wadze. Dziewczynki zazwyczaj wcześniej niż chłopcy przestają rosnąć, a dodatkowo chłopcy są „ogólnie” wyżsi od dziewczynek – nawet o 10-20 cm. To dlatego siatka centylowa chłopców opiera się na innych danych niż siatka centylowa dziewczynki.
Siatka centylowa – porównuj z głową!
Siatka centylowa to wiarygodna metoda oceny postępów w rozwoju fizycznym dziecka, jednak pamiętajmy, by nie dokonywać pomiarów zbyt często. Wówczas odnotowane różnice będą nieznaczne, co może błędnie sugerować, że nasze dziecko rośnie lub przybiera na wadze zbyt wolno. Ogólnie uznaje się, że dla uzyskania miarodajnych informacji u dzieci do 6. miesiąca życia wystarczy nanosić nowe wartości na skalę centylową nie częściej niż co 4 – 6 tygodni (w przypadku karmienia piersią możemy robić to częściej, by upewnić się, że dziecko najada się pokarmem matki). Im starsze dziecko, tym prowadzimy pomiary rzadziej. U dzieci między 6. a 12. miesiącem życia pomiaru wzrostu i ważenia dokonujemy co 2 – 3 miesiące, w drugim roku życia co 6 miesięcy, a w każdym następnym – raz na 12 miesięcy.
Sprawdź: Jak stymulować rozwój niemowlaka? Zmysł równowagi
Pamiętajmy też, że skala centylowa to nie wyrocznia – każdy człowiek ma indywidualne, uwarunkowane genetycznie i środowiskowo tempo rozwoju (ważny jest np. sposób karmienia, warunki życia rodziny, przebyte choroby itp.). Najważniejsze jest zweryfikowanie, czy pomiędzy wagą i wzrostem naszej pociechy, a jego rówieśnikami nie zauważa się rażących dysproporcji oraz czy waga i wzrost dziecka zwiększają się proporcjonalnie. Jeśli siatka centylowa wskazuje, że krzywa dziecka lokuje się w górnych lub dolnych granicach normy, naprawdę nie ma powodu do obaw. Oznacza to po prostu, że nasza pociecha jest większa/mniejsza, cięższa/lżejsza od swojego przeciętnego rówieśnika.
Siatka centylowa znajduje się z reguły w końcowej części książeczki zdrowia dziecka, jej wzór można też ściągnąć z internetu.
